تبلیغات
صفای کویر

صفای کویر

تفاوت‏های تفسیر شیعه با اهل سنت

علی اکبر مؤمنی

اشاره:

مفسران شیعه و اهل سنت با استفاده از روش‏ها و گرایش‏های گوناگون به تفسیر قرآن پرداخته‏اند و میان تفسیر شیعه و اهل‏سنت، تفاوت جوهری و اساسی مشاهده نمی‏شود. اما آنچه تفسیر شیعه را از اهل‏سنت متمایز می‏سازد منابع تفسیری است؛ چرا كه در منابع تفسیر، تفاوتی عمده میان شیعه و اهل‏سنت به چشم می‏خورد. در این نوشتار، با رعایت اختصار به بررسی منابع تفسیری اهل‏سنت و شیعه می‏پردازیم.

 

منابع تفسیری اهل‏سنت

از آنجا كه اهل‏سنت پس از رحلت پیامبر اكرم(ص) به امامت ائمه معصومین(ع) یعنی شارحان بدون خطای اسلام و قرآن، اعتقاد نداشتند و به پیروی از خلیفه دوم می‏گفتند: «حسبنا كتاب‏الله»؛ «كتاب خدا ما را كفایت می‏كند» به ناچار در تفسیر قرآن به طور ناقص به منابع زیر رجوع كردند كه هیچ‏یك به‏تنهایی برای فهم معارف و معانی بلند قرآن كافی نبود.

1 - قرآن كریم1: تفسیر قرآن به قرآن از مهم‏ترین روش‏های تفسیری است و استفاده از این روش، مستلزم اطلاع از كل قرآن است. درحالی‏كه یكی از خلفا هنگام رحلت پیامبر(ص) فوت آن حضرت را انكار نمود و گفت: پیامبر هرگز نمی‏میرد. هنگامی كه یكی از صحابه آیه إنك میت و إنهم میتون را برای او تلاوت كرد، با كمال هنرمندی گفت: من این آیه را در قرآن ندیده بودم.

2 - روایات و سنت پیامبر: مقصود روایاتی است كه در تفسیر قرآن وارد شده و برای تفسیر قرآن راهگشا بوده است. متأسفانه از دو طریق به روایات بی‏اعتنایی شده نخست آن‏كه قرآنی را كه امام علی(ع) جمع كرده بودند و جامع همه روایات تفسیری بود نپذیرفتند. دوم آن‏كه با منع كتابت و جمع حدیث به مدت یك قرن و نیم، عمده روایات اصیل نبوی نابود و یا تحریف شد و تعداد كمی از آن روایات كه مخلوط با روایات جعلی است باقی ماند. البته نهی خلیفه از كتابت و جمع حدیث، بر روی دانشمندان شیعه كه از منویات امیر موءمنان پیروی می‏كردند، كوچك‏ترین اثری نگذارد2.

3 - اجتهاد شخصی: هنگامی كه صحابه توضیحی از خود قرآن و یا بیانی از پیامبر(ص) نمی‏یافتند به جهت آن‏كه خود، عرب بودند و زبان عربی را به تمامیت آن می‏دانستند، به اجتهاد شخصی متوسل می‏شدند، اما آنان از این نكته غافل بودند كه فهم قرآن در بسیاری از موارد به مسائلی بیش از آن احتیاج دارد؛ زیرا قرآن مشتمل بر عام و خاص، مجمل و مبین، محكم و متشابه و... است، به همین دلیل استنباط مقاصد و مفاهیم قرآن از لابه‏لای این مشكلات احتیاج به علم ویژه‏ای داشت كه بیشتر آنان كه قرآن را از پیامبر اكرم(ص) فرا گرفته بودند بدان آشنایی كامل نداشتند.

نكته قابل توجه این‏كه اجتهاد آنان در راستای قرآن نبود و بر اساس مبانیی بود كه گاهی در مقابل نص قرآن و سنت قرار داشت قیاس، استحسان و... نمونه‏هایی از اجتهاد آنهاست. این نوع اجتهاد، نفی ولایت ائمه(ع) و اكتفا به قرآن و رد قرآن امام علی(ع) را به دنبال داشت.

4 - نظریات صحابه: ابن كثیر در مقدمه تفسیر خود می‏گوید: «هرگاه تفسیر قرآن را در قرآن و سنت نیافتیم. به نظریات صحابه مراجعه می‏كنیم؛ زیرا آنان از قراینی برخوردار بوده‏اند كه ما از آنها محرومیم، خصوصاً بزرگان صحابه كه دارای فهم كامل و علم صحیح و عمل صالح بوده‏اند3». بدیهی است شرایطی كه ابن‏كثیر برای بزرگان صحابه ذكر كرده است (دارای فهم كامل و علم صحیح و عمل صالح) اگر در موردی از صحابه صدق نماید، نظریه آن یك نفر قابل قبول خواهد بود4. البته نباید فراموش كرد كه آیات زیادی از قرآن و روایات نبوی در كتب معتبر اهل‏سنت در رد و انحراف عده‏ای از صحابه وارد شده است و كتاب‏های زیادی در این زمینه نوشته شده است تا آنجا كه صحابه یكدیگر را رد و تكفیر نموده و به روی همدیگر شمشیر كشیده و یكدیگر را كشتند. بنابراین علاوه بر آیات و روایات، عقل سلیم در اینجا حكم می‏كند كه تمامی صحابه قابل اعتماد نبوده‏اند و كلامشان مورد قبول نبوده و نیست.

5 - اخبار اهل كتاب: از جمله حوادثی كه بعد از رحلت پیامبر اكرم(ص) پیش آمد منع كتابت و جمع‏آوری حدیث بود؛ خلیفه دوم اصحاب را از نوشتن و نقل حدیث منع كرد و در مقابل دستور داد كه اندیشمندان اهل كتاب به نام «قُصاّص» (قصه‏گو) برای آنها قصه‏های كتاب‏های تحریف‏شده را نقل نمایند، بدین‏جهت بسیاری از اصحاب جهت تكمیل معلومات خود را در زمینه حوادث تاریخی در قرآن كریم، به اهل كتاب مراجعه می‏كردند و با توجه به وقوع تحریف در تورات و انجیل و پدیدآمدن مطالب جعلی در اخبار یهودیان و مسیحیان، می‏توان به خطر بزرگی كه از این طریق تفسیر قرآن و به تبع آن دین اسلام را تهدید می‏كرد، پی برد5. مطالب تحریف‏شده عهدین، نسبت‏های ناروا به خدا مانند جسم بودن، دست و پا داشتن، نسبت‏دادن گناه به پیامبران و... در كتب تفسیری اهل‏سنت از جمله موضوعاتی است كه دستاویزی برای دشمنان خدا نظیر سلمان رشدی شده است. درحالی‏كه پیامبر اسلام(ص) فرمودند: اهل كتاب را (در گفتارشان كه نمی‏دانید حق است یا باطل) نه تصدیق كنید و نه تكذیب و بگویید: به خدای یكتا و آنچه بر ما نازل شده است، ایمان آوردیم6. به منظور آگاهی بیشتر به منابع اهل‏سنت مراجعه نمایید7.

6 - اشعار و ابیات جاهلیت عرب8: خلیفه دوم تأكید داشت كه در فهم قرآن به اشعار عرب مراجعه شود. ذهبی نقل می‏كند كه خلیفه دوم می‏گفت: دیوان خود را حفظ كنید تا گمراه نشوید. (اطرافیان) گفتند: دیوان ما چیست؟ گفت: شعر جاهلیت زیرا تفسیر كتاب شما و معانی گفتارتان در آن موجود است9.

 

منابع تفسیری شیعه

تفسیر شیعه از دو منبع اصیل قرآنی تغذیه كرده است: 1 - میراث غنی و معارف ارزشمند اهل‏بیت(ع) 2 - اجتهاد براساس روش‏های اتخاذ شده از ائمه معصومین(ع). از آنجا كه شیعه معتقد به عصمت امامان است آنان را از گناه و خطا مبرا می‏شمارند و مفسران شیعه هر دو منبع مذكور را نشأت‏گرفته از معصومین(ع) می‏دانند از این‏رو تفسیر شیعه در مقایسه با دیگر تفاسیر از امتیاز و خصوصیتی برتر برخوردار و متمایز است. بنابراین اقوال و آرای صحابه، تابعین و دیگر مفسران، نزد شیعه فاقد حجیت است و مفسر را از اجتهاد مستغنی نمی‏سازد؛ چنان‏كه مفسر هرگز در برابر نصوص و ظواهر معتبر كلام پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) خود اجازه اجتهاد نمی‏دهد.

در مورد منبع اول، یعنی خود قرآن اختلافی بین سنی و شیعه وجود ندارد. اكثریت علمای شیعه، خود قرآن را نخستین منبع و مأخذ در تفسیر قرآن می‏دانند. زیرا تفسیر قرآن به قرآن به وسیله خود ائمه معصومین(ع) انجام گرفت و چون اعمال آنها به عنوان سنت برای ما حجیت است شیعه هم از این طریق پیروی نموده است.

درباره تفسیر شیعه و اهل‏سنت، واقعیتی را نمی‏توان انكار كرد و آن این‏كه علمای شیعه تفسیر قرآن را با احتیاط بیشتر مورد بحث و مطالعه قرار داده‏اند. مهم‏ترین دلیل آن هم تأكید امامان معصوم(ع) مبنی بر دور ماندن آنان از ورطه‏ای بوده كه بسیاری از دانشمندان اهل سنت به دلیل دور بودن از سنت قطعی بدان كشانده شدند.

ائمه (ع) پیروان خود را از بازی با قرآن و سنجش كلام خدا با معیارهای محدود عقل بشری و نسبت‏دادن هر سخنی به خدا تحت عنوان تفسیر قرآن بر حذر داشته‏اند. از سوی دیگر شیعه در مدت طولانی حضور ائمه(ع) به علت دسترسی به واقعیت شریعت و تفسیر حقیقی و قطعی آیات توسط آنان، خود را از اجتهاد شخصی بی‏نیاز می‏دانستند. این دو عامل و در كنار آنها فشارهای سیاسی كه آنان را به استتار و پنهان‏كاری (تقیه) وامی‏داشت، موجب شد كه روند نگارش قرآن نزد شیعه به كندی انجام گرفته، سیر تحولات علم تفسیر و علوم قرآنی و طبقات مفسران به نحو دیگری شكل گیرد.

در دوران غیبت حضرت ولی‏عصر(عج) به دلیل نیاز ضروری به تفسیر قرآن و عدم دسترسی به امام معصوم(ع) شتاب حركت علمی شیعه در زمینه‏های نامبرده، چشمگیر بودن و گرایش به تفسیر و علوم قرآن، شتاب بیشتر گرفت و در قرن اخیر به اوج خود رسید10.

 

معرفی منابع برای مطالعه بیشتر:

1. دكتر صبری المتولی، منهج اهل سنة فی تفسیر القرآن الكریم، قاهره، زهرا، الشرق، بی‏تا.

2. شیخ سالم الصفار، نقد منهج التفسیر والمفسرین المقارن، بیروت، دارالهادی، چاپ اول، 1420 هـ.ق.

3. محمدعلی رضایی اصفهانی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، تهران: اسوه، چاپ اول، 1375، ص 87-88.

4. عباسعلی عمیدزنجانی، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، چاپ چهارم، 1379، ص 53 - 92.

 

پاورقیها:

 

--------------------------------------------------------------------------------

1 - ر.ك: عباسعلی عمید زنجانی، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، تهران، سازمان چاپ و انتشارات، چاپ چهارم 1379، ص 53 و 54.

2 - ر.ك: جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ‏هشتم، 1372، جلددوم، مقدمه.

3 - ابن كثیر، تفسیر قرآن، جلد اول، ص 3.

4 - عباسعلی عمیدزنجانی، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص 53 - 66.

5 - همان.

6 - بخاری، صحیح، جلد ششم، باب التفسیر. ص 25.

7 - ر.ك: للاسراییلیات و اثر مافی‏التفسیر. ص 120 - و احمد امین. فخرالاسلام. ص 201 - و ابوریّه، اضواء علی السنته المحمدیّه، ص 110.

8 - ر.ك: عباسعلی عمید زنجانی، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص53 - 66.

9 - دكتر ذهبی، التفسیر والمفسرون، ص74.

10 - عباسعلی عمیدزنجانی، مبانی و روش‏های تفسیر قرآن، ص 89 - 92 با تلخیص.




[ سه شنبه 14 شهریور 1391 ] [ 09:17 ب.ظ ] [ عبد الرضا پرهیزگار ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

موضوعات
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :